आपल्या बंदराचा इतिहास जाणून घ्या.
|
|
मुंबई शहराच्या दीडशताब्दी वर्धापनदिनानिमित्त त्याच्या गौरवशाली इतिहासाची माहिती करून घेऊया. १८७३ मध्ये स्थापन झालेल्या मुंबई बंदराने १५० वर्षांचा प्रवास पूर्ण केलेला आहे. अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसलेले मुंबई शहर आणि त्याच्या सभोवतालचे पाण्याचे क्षेत्र यांचा परस्परांशी अतूट संबंध राहिला आहे. मुंबई बंदराची उभारणी हा एक भव्य आणि ऐतिहासिक महत्त्वाचा कार्यक्रम होता. मानवी कल्पना, कौशल्य आणि निरंतर प्रगतीचा ध्यास यांचे ते प्रतीक ठरले. समुद्रातील विस्तीर्ण भूभाग, भराव टाकून संपादित करण्यात आला. परिणामी, दलदलीच्या पाणथळ भागाचे रूपांतर विस्तीर्ण बंदरात झाले. या बंदराने त्या काळातील सर्वांत मोठ्या जहाजांनाही सामावून घेण्याची क्षमता प्राप्त केली. भारताच्या समृद्ध सागरी व्यापाराच्या इतिहासात मुंबई बंदराने महत्त्वपूर्ण स्थान निर्माण केले आहे. मुंबई महानगराच्या जडणघडणीत, त्याच्या झपाट्याने झालेल्या विस्तारात तसेच राष्ट्राच्या प्रगतीत या बंदराने मोलाची भूमिका बजावली आहे. मुंबई बंदराचे महत्त्व पूर्णपणे जाणून घेण्यासाठी आपल्याला इतिहासाच्या आणखी मागील कालखंडाचा वेध घ्यावा लागेल. कारण एकेकाळी ही समुद्रकिनारपट्टी व्यापार आणि वाणिज्याच्या दृष्टीने एक भरभराटीचे केंद्र होती.
|
||
|
|||
|
येथे हे विशेषत्त्वाने नमूद करणे उचित ठरेल की, छत्रपती शिवाजी महाराज यांना 'भारतीय नौदलाचे जनक' म्हणून गौरविण्यात येते आणि तो गौरव सर्वथा सार्थ आहे. कारण, त्यांनी आपल्या पराक्रमी मराठा आरमाराच्या बळावर पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश या सत्तांना आपल्या सामर्थ्याची जाणीव करून देत त्यांना वचकाखाली ठेवले. मराठा सत्तेच्या काळात मुंबई बंदर हे नौदलविषयक उपक्रमांचे एक अत्यंत महत्वपूर्ण केंद्र बनले. जहाजबांधणी, व्यापार आणि संरक्षण या क्षेत्रांसाठी या बंदराने सामरिकदृष्ट्या महत्वपूर्ण आधारकेंद्राची भूमिका बजावली. सन १६६८ मध्ये राजाज्ञापत्राद्वारे मुंबई बंदर आणि बेट ईस्ट इंडिया कंपनीकडे हस्तांतरित करण्यात आल्यानंतर बंदराच्या विकासाला प्रत्यक्ष स्वरूप प्राप्त होऊ लागले व्यापाराला प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने कंपनीने सीमाशुल्क भवन (custom house), गोदाम, शुष्क गोदी (dry docks) इत्यादी सुविधांच्या उभारणीसह विविध उपाययोजना हाती घेतल्या. सन १८१३ मध्ये ब्रिटिश संसदेने संमत केलेल्या एका कायद्याद्वारे कंपनीची व्यापारावरील मक्तेदारी समाप्त करण्यात आली. परिणामी, बंदरातील व्यापाराला मोठ्या प्रमाणावर चालना मिळाली. सन १८५८ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपुष्टात आली आणि मुंबई ब्रिटिश राजसत्तेच्या प्रत्यक्ष अधिपत्याखाली आली. सन १८७३ मध्ये ‘बॉम्बे पोर्ट ट्रस्ट अधिनियम, १८७३’ अन्वये बॉम्बे पोर्ट ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली. मुंबई बंदराच्या कामकाजाचे प्रशासन व व्यवस्थापन करण्यासाठी विद्यमान वैधानिक स्वायत्त बंदर न्यासाची स्थापना करण्यात आली. न्यासाच्या विश्वस्त मंडळाची पहिली बैठक ३ जुलै १८७३ रोजी पार पडली. कोलकाता बंदरानंतर मुंबई पोर्ट ट्रस्ट हा भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वांत जुना प्रमुख बंदर न्यास आहे. सन १८७३ पासून बंदराचे प्रशासन व व्यवस्थापन विविध बंदर वापरकर्ते, बंदरातील कामगार आणि संबंधित शासकीय यंत्रणा यांच्या प्रतिनिधींचा समावेश असलेल्या विश्वस्त मंडळाकडे सोपविण्यात आले. या घडामोडींमुळे बंदराच्या बांधकाम व पायाभूत सुविधांच्या विकासाच्या एका नव्या पर्वाला प्रारंभ झाला. या पर्वाची सुरुवात सन १८७५ मध्ये ससून गोदीच्या (Sassoon Dock) उद्घाटनाने झाली. नौकानयनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या जहाजांसाठी उभारण्यात आलेली ही पहिली आर्द्र गोदी (Wet Dock) होती. या गोदीचे प्रवेशद्वार १२.२ मीटर रुंदीचे असून येथे चार धक्के (Berths) उपलब्ध होते. त्यानंतर सन १८८० मध्ये वाफेवर चालणाऱ्या जहाजांसाठी प्रिन्सेस गोदीचे (Prince's Dock) उद्घाटन करण्यात आले. या गोदीच्या प्रवेशद्वाराची नियोजित रुंदी २०.१ मीटर, खोली ६.४ मीटर आणि धक्क्यांची संख्या १४ होती. यानंतर तिसरी गोदी व्यवस्था म्हणून व्हिक्टोरिया गोदी (Victoria Dock) सन १८८८ मध्ये कार्यान्वित करण्यात आली. सन १८९१ मध्ये १६० मीटर लांबीच्या मेरेवेदर शुष्क गोदीची (Merewether Dry Dock) उभारणी करून बंदराच्या सुविधांमध्ये शुष्क गोदीची भर घालण्यात आली. या विकासाला सन १९१४ मध्ये अलेक्झांड्रा गोदीच्या (Alexandra Dock) उद्घाटनामुळे आणखी गती मिळाली. या गोदीच्या प्रवेशद्वारावरील लॉक गेटची रुंदी ३० मीटर, लांबी १८० मीटर आणि खोली १०.७ मीटर होती. या गोदीमध्ये प्रवासी जहाजासाठीच्या एका धक्क्यांसह एकूण २० धक्क्यांची व्यवस्था करण्यात आली होती. सन १९१४ पूर्वीच्या कालखंडातील मुंबई बंदराची आणखी एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धी म्हणजे बीपीटी रेल्वेची (BPT Railway) उभारणी होय. बंदर आणि त्याच्या अंतर्गत भूभागादरम्यान मालवाहतुकीचा विकास होत असताना दोन प्रमुख रेल्वे मार्गांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यामध्ये ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे (GIP), जी आता मध्य रेल्वेमध्ये विलीन झाली आहे, आणि बॉम्बे बडोदा अँड सेंट्रल इंडिया रेल्वे (BB & CI), जी आता पश्चिम रेल्वेचा भाग आहे, यांचा समावेश होता.या दोन्ही रेल्वे मार्गांनी प्रिन्सेस आणि व्हिक्टोरिया गोदींच्या अगदी जवळ प्रशस्त मालवाहतूक यार्ड उभारले आणि ते या गोदींशी रेल्वेमार्गाने जोडले. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील आदरणीय नेते आणि ‘राष्ट्रपिता’ म्हणून ओळखले जाणारे महात्मा गांधी यांनी दक्षिण आफ्रिकेत दोन दशके व्यतीत केल्यानंतर ९ जानेवारी १९१५ या ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण दिवशी मुंबई बंदरावर आगमन केले. या घटनेमुळे पुढे ‘प्रवासी भारतीय दिवस’ साजरा करण्याच्या परंपरेचा पाया घातला गेला. सन १९५४ ते १९५६ या कालावधीत बुचर बेटावर (Butcher Island), ज्याचे नामकरण पुढे जवाहर द्वीप असे करण्यात आले, मोठ्या आकाराच्या कच्चे तेल आणि पीओएल (POL) उत्पादनांची वाहतूक करणाऱ्या टँकर जहाजांसाठी तीन जेट्टींसह सागरी तेल टर्मिनल कार्यान्वित करण्यात आले. सद्यस्थितीत जवाहर द्वीप येथे बंदराचे पाच धक्के उपलब्ध आहेत. तसेच, या बंदरात डेड फ्रेटेड परमिसिबल ड्राफ्ट सुएझमॅक्स (Suezmax) प्रकारच्या तेलवाहू टँकर जहाजांची हाताळणी करण्याची क्षमता या बंदरात आहे. सन १९९६ मध्ये पीर पाव (Pir Pau) येथे अत्याधुनिक रासायनिक टर्मिनल कार्यान्वित करण्यात आले. दुसरी आधुनिक रासायनिक जेट्टीदेखील कार्यान्वित करण्यात आली. सर्व प्रकारची रसायने आणि द्रवरूप पेट्रोलियम वायू (LPG) यांची हाताळणी पीर पाव येथे केली जाते. तिसऱ्या रासायनिक जेट्टीची उभारणी प्रस्तावित आहे. याशिवाय, मत्स्यवाहतुकीच्या हाताळणीसाठी बंदरात ससून गोदी आणि फेरी व्हार्फ येथे दोन मत्स्य जेट्टी उपलब्ध आहेत. जड वजनाच्या, प्रमाणाबाहेरील आकाराच्या तसेच प्रकल्पविषयक मालवाहतुकीच्या हाताळणीतही मुंबई बंदराने विशेष प्रावीण्य संपादन केले आहे. मूळतः सर्वसाधारण मालवाहतुकीसाठी असलेले मुंबई बंदर आज बहुउद्देशीय बंदर म्हणून विकसित झाले असून येथे सर्व प्रकारच्या मालवाहतुकीची हाताळणी केली जाते. यामध्ये तुकड्यांच्या स्वरूपातील माल (Break Bulk), शुष्क स्वरूपातील मोठ्या प्रमाणावरील माल (Dry Bulk), द्रवरूपातील मोठ्या प्रमाणावरील माल (Liquid Bulk) आणि मालवाहू कंटेनर यांचा समावेश होतो. परंपरेनुसार, बंदर आपल्या सर्व सेवा स्वतःच उपलब्ध करून देते आणि संबंधित सर्व कामकाजाची अंमलबजावणी अंतर्गत यंत्रणेमार्फत करते. परिणामी, जहाजांच्या मार्गदर्शनापासून ते जहाजांना धक्क्यावर उभे करण्यापर्यंत, मालाच्या साठवणुकीपासून ते मालाच्या वितरणापर्यंत विविध सेवा व सुविधा बंदरात उपलब्ध करून दिल्या जातात. याशिवाय, कंटेनर मालवाहतूक केंद्रांचे संचालन, बंदर रेल्वेचे व्यवस्थापन तसेच जहाजांची, उपकरणांची आणि इमारतींची देखभाल यांसारख्या पूरक सेवाही बंदराद्वारे पुरविल्या जातात. केंद्र सरकारच्या दूरदृष्टीपूर्ण संकल्पनांना अनुसरून, आंतरराष्ट्रीय क्रूझ टर्मिनल कार्यान्वित झाल्यानंतर मुंबई बंदर भारताची क्रूझ पर्यटनाची राजधानी म्हणून विकसित होण्याच्या दिशेने वाटचाल करीत आहे. या बंदरात एकावेळी ५,००० प्रवाशांची क्षमता असलेल्या क्रूझ जहाजांची हाताळणी करता येते. भारतातील एकूण क्रूझ प्रवाशांपैकी ८० टक्के प्रवाशांची हाताळणी मुंबई बंदराद्वारे होईल, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. यामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला आणि रोजगारनिर्मितीला व्यापक चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. मुंबई बंदराने वाहन उद्योगासाठीचे एक महत्त्वपूर्ण केंद्र म्हणूनही आपले स्थान निर्माण केले आहे. या बंदरातून २,५०,००० हून अधिक मोटारगाड्यांची निर्यात करण्यात आली असून वाहनांच्या पार्किंगसाठी १,२५,००० चौरस मीटर क्षेत्रफळाची स्वतंत्र जागा राखीव ठेवण्यात आली आहे. मुंबई बंदराने केंद्र सरकारच्या इतर धोरणात्मक संकल्पनांचाही स्वीकार केला आहे. पंतप्रधानांच्या ‘स्वच्छ भारत अभियान’ या आवाहनाला प्रतिसाद देत मुंबई बंदराने स्वच्छतेचे मूल्य आपल्या कार्यसंस्कृतीत आत्मसात केले आहे. स्वच्छता ही वर्षभर सातत्याने राबविली जाणारी प्रक्रिया आहे. दरवर्षी दक्षता जनजागृती सप्ताहाचे आयोजन करण्यात येते. या सप्ताहाच्या माध्यमातून सर्व कर्मचाऱ्यांमध्ये दक्षतेची तत्त्वे आणि मूल्ये रुजविण्यात येतात. बंदराचे कामकाज अधिक पारदर्शक व्हावे आणि संबंधित हितधारकांना त्याच्या कार्यपद्धतीविषयी अधिक स्पष्टता मिळावी, या उद्देशाने बंदराने स्वतःची पारदर्शकता योजना तयार केली आहे. तसेच, मुंबई पोर्ट प्राधिकरणामध्ये (MbPA) माहिती उघड करणाऱ्या व्यक्तींच्या संरक्षणासाठी ‘व्हिसलब्लोअर धोरण’ (Whistle Blower Policy) लागू करण्यात आले आहे. व्यवसाय सुलभतेच्या (Ease of Doing Business – EoDB) अनुषंगाने मुंबई बंदराने आपल्या कामकाजाचे डिजिटलीकरण केले असून पारंपरिक कागदोपत्री कार्यपद्धतीचे रूपांतर इलेक्ट्रॉनिक अर्ज व डिजिटल व्यासपीठांमध्ये करण्याची प्रक्रिया सुरू केली आहे. तसेच, अभिप्राय संकलनाची डिजिटल व्यवस्था विकसित करण्यात आली आहे. एपीआय (APIs) च्या माध्यमातून पोर्ट कम्युनिटी सिस्टीमची अंमलबजावणी करण्यात आली आहे. याशिवाय, इलेक्ट्रॉनिक डिलिव्हरी ऑर्डर, पोर्ट कम्युनिटी सिस्टीमच्या माध्यमातून ग्राहकांसाठी पोर्ट इंटरफेस, प्रवेश नियंत्रण व आरएफआयडी (RFID), आयात व निर्यात वाहनांच्या हालचालींसाठी स्वयंचलित प्रवेशद्वार व्यवस्था, ई-ऑफिस, बंदर वापरकर्त्यांसाठी मोबाईल ॲप, मालमत्ता संचालन व्यवस्थापन प्रणाली, दस्तऐवजांचे स्कॅनिंग व डिजिटलीकरण, पोर्ट एंटरप्राइज बिझनेस सोल्यूशन आणि अभिप्राय नोंदविण्यासाठीचे ॲप्लिकेशन अशा विविध डिजिटल सुविधा कार्यान्वित करण्यात आल्या आहेत. मुंबई बंदराला हरित बंदर म्हणून विकसित करण्याच्या उद्देशाने प्रभावी उपाययोजना हाती घेण्यात आल्या आहेत. केंद्र सरकारच्या धोरणांशी सुसंगत राहून कार्बन उत्सर्जन शून्यावर आणणे हे बंदराचे उद्दिष्ट राहिले आहे. बॉम्बे शहराचे नामकरण मुंबई असे करण्यात आल्यानंतर बॉम्बे पोर्ट ट्रस्टचे पुनर्नामकरण मुंबई पोर्ट ट्रस्ट असे करण्यात आले. नोव्हेंबर २०२१ पासून प्रमुख बंदर प्राधिकरण अधिनियम (Major Port Authorities Act) लागू झाला आणि त्यानंतर या बंदराने ‘मुंबई पत्तन प्राधिकरण’ हे अधिकृत नामाभिधान धारण केले. |
|||